Το τοπίο των δύο προηγούμενων δεκαετιών για τον χρηματοπιστωτικό κλάδο ήταν ιδανικό. Η άνθιση της παγκόσμιας στεγαστικής αγοράς, η αύξηση του βιοτικού επιπέδου και του πλούτου και η απελευθέρωση των χρηματοοικονομικών αγορών χάρισαν κέρδη-ρεκόρ σε πολλές τράπεζες, ασφαλιστικές εταιρείες και άλλες εταιρείες της κεφαλαιαγοράς.
Το τέλος ήρθε απότομα, με την έκρηξη της φούσκας στην στεγαστική αγορά και την συνεπακόλουθη οικονομική επιβράδυνση. Τρία χρόνια αργότερα πολλά στελέχη του χρηματοπιστωτικού κλάδου αναζητούν ακόμη τη φόρμουλα που θα τους βοηθήσει να ανακτήσουν εκείνα τα επίπεδα ανάπτυξης και κερδοφορίας.
Η απάντηση βρίσκεται στις αναδυόμενες αγορές, όπως η Κίνα, η Βραζιλία, η Ινδία και η Ρωσία, στις οποίες θα αποδίδεται εξ’ ολοκλήρου ο φετινός ρυθμός ανάπτυξης της παγκόσμιας οικονομίας. Η επιτυχία ωστόσο, προϋποθέτει γρήγορες κινήσεις από τις χρηματοπιστωτικές εταιρείες για την ανάπτυξη νέων, φθηνότερων στρατηγικών προσέγγισης των πελατών σε αυτές τις αγορές, όπου τα περιθώρια κέρδους είναι αρκετά πιο μικρά από αυτά που έχουν συνηθίσει αμερικανικές και ευρωπαϊκές εταιρείες.
Μέχρι σήμερα, ακόμη και οι πιο καλά οχυρωμένες εταιρείες έχουν παράγει κέρδη που αντιστοιχούν μόνο σε ένα μικρό μέρος της κερδοφορίας που παραδοσιακά πετύχαιναν στην εγχώρια αγορά. Και ο ανταγωνισμός οξύνεται σε περιοχές όπως η Ασία και η Ανατολική Αφρική, όπου η παλιά τάξη πραγμάτων εμπλουτίζεται με μη παραδοσιακούς παίκτες, όπως λιανοπωλητές και παρόχους υπηρεσιών κινητής που αρπάζουν μερίδιο στην ανάπτυξη πιστωτικών και άλλων τραπεζικών υπηρεσιών.
Αν όχι για άλλο λόγο, μόνο και μόνο για λόγους δημογραφίας, οι αμερικανικές και ευρωπαϊκές τράπεζες δεν έχουν την πολυτέλεια να αγνοήσουν τις αναδυόμενες αγορές. Στις τελευταίες προβλέψεις του, ο ΟΗΕ εκτίμησε ότι στο εργατικό δυναμικό των αναπτυσσόμενων χωρών θα προστεθούν 1,5 δισ. άτομα έως το 2050, ενώ αντίθετα ο αριθμός των εργαζομένων στις ανεπτυγμένες χώρες θα μειωθεί κατά περισσότερα από 100 εκατ. άτομα. Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης προβλέπει με τη σειρά τους, ότι οι αναδυόμενες αγορές θα «πάρουν τα ηνία» από τις ανεπτυγμένες, συνεισφέροντας κατά σχεδόν 60% στην παγκόσμια οικονομική παραγωγή έως το 2030.
Το «παράθυρο» κλείνει
Αν ληφθούν υπ’ όψιν η αναρρίχηση των εγχώριων παικτών που διαθέτουν επαρκή κεφαλαιοποίηση και τα σταθερά κέρδη που απολαμβάνουν ξένοι παίκτες που έδρασαν γρήγορα, όπως οι Santander (STD) και Grupo BBVA (BBVA)–που πλέον παράγουν το 40% της κερδοφορίας τους στις αγορές αυτές- το «παράθυρο» των ευκαιριών κλείνει γρήγορα.
Ακόμη κι έτσι τα ποσοστά διείσδυσης των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών παραμένουν χαμηλά σε πολλές από αυτές τις χώρες. Αρκεί να σκεφτεί κανείς πως στο Μεξικό ο αριθμός των νέων πιστωτικών λογαριασμών έχει διπλασιαστεί την τελευταία δεκαετία, φτάνοντας τους 700.000 το προηγούμενο έτος. Ωστόσο οι καταναλωτές παρακάμπτουν συνεχώς τις εγκατεστημένες τράπεζες για χάρη εναλλακτικών –πιο ευέλικτων- πηγών.
Σύμφωνα με μελέτη της Παγκόσμιας Τράπεζας, οι μη τραπεζικοί οργανισμοί ανοίγουν πλέον τους περισσότερους νέους πιστωτικούς λογαριασμούς στο Μεξικό, με το 50% περίπου αυτών να ανοίγονται από καταστήματα, το 6% να προέρχεται από κυβερνητικές πηγές και το υπόλοιπο 26% από «άλλες» πηγές. Αντίθετα, λιγότερο από το 10% των νέων πιστώσεων αναλογεί σε τράπεζες, χρηματοπιστωτικούς φορείς και δανειοδοτικές ενώσεις.
Ανακύπτουν όμως και πολλές άλλες σημαντικές προκλήσεις. Αρκετές αναδυόμενες αγορές στην Ασία, την Αφρική και τη Νότια Αμερική θέτουν πλήθος περιορισμών σε ξένες χρηματοπιστωτικές εταιρείες, είτε για να ελέγξουν τις εξωτερικές κεφαλαιακές ροές, είτε για να προστατέψουν τις τοπικές επιχειρήσεις.  Οι νέες αφίξεις θα πρέπει επίσης να αποδείξουν πως μπορούν να επιχειρήσουν με πολύ χαμηλότερο κόστος, δεδομένων των χαμηλών εισοδημάτων των νοικοκυριών και των χαμηλότερων περιθωρίων στα προϊόντα.
Η δημιουργία πιο απλών και πιο αποτελεσματικών λειτουργικών μοντέλων κρίνεται επιτακτική, καθώς ακόμη και οι χρηματοπιστωτικοί φορείς, ευρωπαϊκοί ή αμερικανικοί που κατάφεραν να αναπτυχθούν σε αναδυόμενες αγορές, όπως η κινεζική, παράγουν κατά κύριο λόγο έσοδα, που στο σύνολο τους, δεν ξεπερνούν αυτά των ντόπιων ανταγωνιστών.
Για τις ασφαλιστικές εταιρείες, αυτό ίσως να σημαίνει συγχώνευση των δραστηριοτήτων διαχείρισης παγίων και άλλων υποστηρικτικών λειτουργιών και συγκέντρωση στα κεντρικά γραφεία ή σε περιφερειακούς κόμβους ανά τον κόσμο. Με αυτό τον τρόπο οι εταιρείες θα μπορούν να διεισδύσουν σε κάθε χώρα με μία μόνο ομάδα πωλήσεων και marketing, γεγονός που θα τους επιτρέψει να δραστηριοποιηθούν κερδοφόρα σε μικρότερες χώρες, όπου δεν δίνεται η δυνατότητα να ελπίζουν σε μαζική παραγωγή. Και θα χρειαστεί να «αγκαλιάσουν» ορισμένες από τις νέες τεχνολογίες –όπως το mobile banking- που απογειώνονται σε πολλές αναδυόμενες αγορές. Ενώ μόνο το ένα τρίτο των ενηλίκων διαθέτει τραπεζικό λογαριασμό στις μεγαλύτερες αναδυόμενες αγορές, ένα μεγάλο ποσοστό -σχεδόν οι μισοί- διαθέτει κινητό τηλέφωνο.
Υπηρεσίες χαμηλού κόστους
Δίνουν την ευκαιρία σε κάποιες εταιρείες παροχής χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών να εξυπηρετήσουν τις μάχες με λύσεις χαμηλού κόστους. Για παράδειγμα, μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες κινητής τηλεφωνίας της Ινδίας δίνει τη δυνατότητα σε κάθε Ινδό που εργάζεται στην πόλη να πιστώσει έναν λογαριασμό από το κινητό, χρήματα που στη συνέχεια μπορούν να συγκεντρωθούν από το συγγενή, που ζει στην επαρχία. Ορισμένες αμερικανικές τράπεζες κερδίζουν προβάδισμα στον ανταγωνισμό: η Citibank έχει συνάψει συνεργασία με την Zain, εταιρεία παροχής ασύρματων υπηρεσιών στο Κουβέιτ, με στόχο την προσφορά τραπεζικών υπηρεσιών μέσω κινητού στην Ανατολική Αφρική και άλλες περιοχές.
Εκτός από τα νέα αυτά σχήματα, οι τράπεζες αντιμετωπίζουν σκληρό ανταγωνισμό από τις τοπικές τράπεζες, μερικές από τις οποίες καταφέρνουν να ανταγωνιστούν επιθετικά για τους επιχειρηματίες-πελάτες. Δύο από τις πέντε μεγαλύτερες τράπεζες στον κόσμο είναι πλέον κινεζικής προέλευσης. Επιπρόσθετα, οι τράπεζες στην Κίνα, την Βραζιλία και άλλες αναδυόμενες χώρες αντεπεξήλθαν πολύ καλύτερα εν μέσω κρίσης από ότι οι τράπεζες του δυτικού κόσμου, διατηρώντας δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας της τάξης του 10% με 15% έναντι μέσου όρου 8% στις ανεπτυγμένες οικονομίες.
Οι αναδυόμενες αγορές μπορεί να μην αποδώσουν άμεσα, ας πούμε, σε επίπεδο χρηματοδότησης μεγάλων συμφωνιών private-equity, τιτλοποιήσεων ενυπόθηκων δανείων ή άλλων δραστηριοτήτων που καθόρισαν τις προηγούμενες δύο δεκαετίες. Η παροχή ωστόσο πιστωτικών υπηρεσιών μέσω κινητών σε περιοχές όπως η Ανατολική Αφρική μπορεί να είναι το μέλλον της τραπεζικής. Και με λίγη τύχη μπορεί μια μέρα να γίνει και ανάλογα κερδοφόρα.